In dit nummer

Colofon

Omariana is een halfjaarlijkse uitgave van het Nederlands Omar Khayyám Genootschap

Redactie: Jos Coumans
e-mail: info@omarkhayyamnederland.com

The Keeper

Het regiedebuut van Kayvan Mashayekh, The Keeper, trekt inmiddels internationale aandacht. De film werd vertoond op het filmfestival in Moskou en leidde tot lovende reacties. In juni volgde een Amerikaanse première. Naar verwachting is Nederland in het najaar aan de beurt.

Er zijn talrijke websites te vinden met informatie (weliswaar vaak steeds dezelfde) over de film en in diverse kranten verschenen er artikeltjes. Zie hieronder voor een overzicht. Ook is er een aparte website over de film: The Keeper

Soon in the theaters: "The Keeper: The legend of Omar Khayyam"
D. Kadivar, Payvand's Iran News, April 21, 2005 

Naar boven

Die Deutsche Chajjám-Gesellschaft In zijn recente studie over Omar Khayyám wijdt Aminrazavi een apart hoofdstuk aan de receptie van Khayyám in het westen. Daarbij passeert ook de Duitse Chajjám-Gesellschaft de revue. Een korte samenvatting van dit hoofdstuk. Tot de vroege 'ontdekkers' van Khayyám kunnen Joseph von Hammer en Friedrich Rückert gerekend worden. De eerste publiceerde in 1818 een reeks van vijfentwintig kwatrijnen in Duitse vertaling in 'Geschichte der schönen Redekünste Persiens' (Wenen, 1818). Rückert vertaalde twee kwatrijnen in een artikel 'Persische Philologie' (1874). De belangstelling voor Khayyám kwam enigszins op gang met de vertalingen van Von Schack (1878) en Bodenstedt (1881). In een artikel in Die Nation (1898) vroeg de criticus Leon Kellner zich af waarom de belangstelling voor Khayyám in Duitsland achterbleef bij die in Amerika. In de daarop volgende jaren verschenen een reeks van artikelen, studies en vertalingen, waaronder die van Maximillian Schenck en Friedrich Rosen. Pas in 1934 was er voor het eerst sprake van een enigszins georganiseerd geheel van activiteiten. In dat jaar werd in Tübingen de Duitse "Chajjam-Gesellschaft" opgericht, onder leiding van Christian Rempis. Een van de eerste wapenfeiten van deze club was de publicatie van Rempis' vertaling "Die Vierzeiler Omars in der Auswahl und Anordnung Edward FitzGeralds" (1935). Het opkomende nationaal-socialisme in de jaren dertig zag in Khayyáms kwatrijnen een ondermijning van het autoritaire regime en onder druk van de veranderde politieke situatie hield de Gesellschaft in 1937 op te bestaan. Een factor die daarbij een rol speelde was volgens Rempis het feit dat zich onder de belangstellenden voor Khayyam veel joden bevonden. Omdat joodse intellectuelen sinds 1935 werden vervolgd konden zij niet langer deelnemen aan activiteiten van de club. Behalve Rempis' vertaling uit 1935 (1933) publiceerde de Gesellschaft nog "Hafisische Vierzeilen" in een vertaling van Friedrich Rückert.

Naar boven

The wine of wisdom

Een veelomvattende introductie in de Khayyamkunde

De Khayyamiaanse school
Het auteurschap van de Rubaiyat is de klassieke vraag waar geen onderzoeker om heen kan. Hoe kijkt Aminrazavi daar tegenaan?
Volgens hem is het onmogelijk dat de 1200 tot 1400 kwatrijnen die aan Khayyam worden toegeschreven, inderdaad van zijn hand zijn. Maar als we uitgaan van het handjevol kwatrijnen dat met enige zekerheid aan Khayyam kan worden toegeschreven, dan vallen daarin een aantal thema’s op die herhaaldelijk op een consistente manier behandeld worden. Die thema’s komen ook voor in ander materiaal. Er is zoveel familiegelijkenis tussen de kwatrijnen dat gesproken mag worden over een “Khayyamian school of thought”.
Khayyam vormt op die manier toch de basis van alles en dat is voor Aminrazavi de rechtvaardiging om uitvoerige aandacht te besteden aan de persoon Khayyam in verband met de kwatrijnen.Tevens meent hij dat de “dubieuze” kwatrijnen niet afgeschreven mogen worden maar volop object van studie moeten blijven.

Leven en werken
Aminrazavi’s boek biedt een handige samenvatting van wat er bekend is over Khayyam en zijn tijd. Aan de orde komen o.a. zijn contacten met tijdgenoten als Sana’i, Zamakhshari, ibn Najib en Isfizari. Met laatstgenoemde ontwierp Khayyam de nieuwe kalender. Natuurlijk is ook Ghazali prominent aanwezig: “with whom he had a difficult relationship”. Zelfs is wel gesuggereerd dat Ghazali’s beroemde aanval op de filosofen (”De tegenspraak der filosofen”) geschreven is naar aanleiding van zijn ontmoetingen met Khayyam en dat deze als weerwoord reageerde met de Rubaiyyat.
De auteur behandelt deze en andere verhalen met gepaste scepsis. Ook wordt betwijfeld of Khayyam, zoals wel beweerd is, betrokken was bij het Perzisch nationalisme de zgn. Shuúbiyyaqbeweging.

De Rubaiyat
Bij de analyse van de Rubaiyat wordt vrijelijk geput uit het totale aan Khayyam toegeschreven corpus. Af en toe geeft Aminrazavi een eigen vertaling maar nog meer maakt hij gebruik van die van Sai’di en Thirtha. Naar beide werken wordt ook veelvuldig verwezen, ook in de andere hoofdstukken.
De volgende thema’s zouden kenmerkend zijn voor de Rubaiyat:” impermanence and the meaning of life, theodicy and justice (waarom is er kwaad in de wereld?), the here and now, doubt and bewilderment, death and afterlife, determination and predestination, en “in vino veritas”.
De analyse van de Rubaiyat, onderbouwd met hier en daar vandaan geplukte kwatrijnen, leidt ten slotte _- karakteristiek voor dit boek- tot een schets van de persoon Khayyam: ”he can be characterized as an agnostic who rejected the negative sense of Nihilism and, embracing the possibilty of a profound human experience of the world, he is almost a Zen Master”. Aminrazavi meent een duidelijke beïnvloeding (zijderoute) door het Boeddhisme waar te nemen.

Filosofie
Behoort Khayyam wellicht tot de soefi-traditie? Klassieke soefithema’s als initiatie, ascese, de fasen in de geestelijke ontwikkeling e.d. ontbreken in het werk. Als Khayyam al een soefi was dan behoorde hij tot de individualistische, vrijgevochten traditie in de geest van de Uwaisi en Malamatiyyah. Aminrazavi verklaart de neiging om Khayyam in te lijven bij het soefisme vanuit een Perzisch-Islamitisch cultureel symptoom volgens welk iemand òf een ongelovige òf ergens inpasbaar is binnen het Islamitisch spectrum. Het was voor de Perzen onbestaanbaar dat Khayyam een ongelovige zou kunnen zijn, dus was hij een soort Moslim.
Het geestesklimaat van Khayyam’s tijd kenmerkt zich door de botsing tussen de opkomende orthodoxie en de filosofische traditie. De tijd van de grote vrijdenkers als Ibn Warandi (de Islamitische Voltaire) en Abu Bakr Razi was voorbij. Hanbalisten en Asharieten streden om de hegonomie waarbij de wankele politieke situatie met name door het Ismailitische terrorisme bedreigd werd.
Als dichter, zowel in de kwartijnen als in zijn Arabische poëzie, zou Khayyam beïnvloed zijn door Ma’arri , de spottende Syrische vrijdenker.
Als filosoof was Khayyam een navolger van Ibn Sina tot zijn laatste dag. Hij zou gestorven zijn lezend in Ibn Sina’s Shifa. Neoplatoonse emanatietheorie gecombineerd met Aristotelische elementen, zo kenmerkend voor Islamitische filosofie, vinden we ook bij Khayyam volop terug. Wellicht zit hij zit wat meer op de lijn van Aristitoteles omdat hij in tegenstelling tot Ibn Sina het actieve intellect beschouwt als de eerste emanatie vanuit de Oeroorzaak. Belangrijke accenten in Khayyam’s filosofie betreffen het probleem van het kwaad (theodicee) en zijn aandacht voor het sociaal-economische. Mensen zijn sociale wezens en zijn voor hun welzijn op elkaar aangewezen.
Kwaad wordt door Khayyam geïdentificeerd met niet-bestaan, afwezigheid. Het positieve in de schepping gaat noodzakelijkerwijs gepaard met de mogelijkheid van kwaad. De schepper is hier niet voor verantwoordelijk.
Over determinisme, ook zo’n een heikele kwestie, komt Khayyam tot een tussenoplossing: noch vrije wil noch determinisme. De mens is wel degelijk verantwoordelijk voor zijn daden en heeft bijvoorbeeld de keuze om de verantwoordelijkheid voor zijn mede mens op zich te nemen. Zo is de mens geprogrammeerd. Aminrazavi gaat hier niet verder op in, maar mij lijkt dat dit standpunt niet zo ver verwijderd is van dat van de asharitische school.
Het hoofdstuk over het wetenschappelijke werk bevat overzichten van Khayyams werken op het gebied van de wiskunde (o.a. kritiek op Euclides) , natuurkunde (een meetmethode gebaseerd op de wet van Archimedes om een mengsel van goud en zilver te meten), muziektheorie (herordening van de toonladder), astronomie, (de bekende kalenderrevisie) en meteorologie (weervoorspelling op grond van plotselinge klimaatverandering).

Hagiografie of wetenschap?
Het spanningsveld tussen heldenverering en nuchtere wetenschap loopt als een rode draad door het boek heen. De worsteling met die spanning boeit ook wel weer. Het begint al bij de eerste zin: "I humbly dedicate this work to the democratic movement of the people of Iran. May Khayyam’s spirit of freethinking prevail in our native land”. Khayyam als geïdealiseerd voorbeeld ter navolging.
Aminrazavi is erop gebrand zowel de persoon Khayyam als Urheber van de Rubaiyat, als de 1200 kwatrijnen als authentiek Khayyams erfgoed, overeind te houden. Ik zou het graag met hem willen geloven. Maar dan heb ik toch wel eerst behoefte aan een degelijke analyse en een steekhoudende argumentatie, bij voorkeur startend met de kernkwatrijnen en dan naar de grote massa van de toegeschreven kwatrijnen. Aminrazavi evenwel plukt rechtstreeks uit die grote massa de voorbeelden die zijn visie ondersteunen. Dat is niet helemaal overtuigend. Zouden al die epigonen ("The Khayyamian school of thought”) van dezelfde eenduidige visie uitgaan? Bevestiging voor wat je meent als patroon te zien is al gauw te vinden in zo’n omvangrijk corpus.
Het boek is veelomvattend maar bepaald niet alomvattend. Zo komt in het hoofdstuk "Khayyam in the west" vooral de situatie in het Engelstalig gebied aan de orde. Hoe zit het b.v. met Khayyam in de Scandinavische landen? En over “Khayyam in the east” wordt in dit boek buiten enkele passages over Iran, nauwelijks iets gezegd.

Het verband dat Aminrazavi veronderstelt tussen Khayyams filosofisch werk en de kwatrijnen lijkt mij op z’n zachtst gezegd discutabel. Dit boek maakt juist glashelder dat de kwatrijnen een geheel andere filosofische boodschap uitdragen dan het filosofische werk. Dat ziet Aminrazavi wel in maar hij meent: “It is imperative to realize that without the inclusion of his Rubaiyat into an overall picture, the Khayyamian world-view remains a fundamentally distorted one”. Een merkwaardige redenering!
Aminrazavi blijkt weinig distantie te hebben tot zijn onderwerp. Dat neemt echter in het geheel niet weg dat ik dit boek met buitengewoon veel genoegen gelezen heb. Een waardevol, rijk boek getuigend van degelijke kennis. Alleen al het weergeven van zeer veel feiten en verwijzingen naar relevante literatuur maakt de aanschaf van dit boek voor de ware liefhebber noodzakelijk.
En ook al worden de grote vragen van het Khayyamonderzoek lang niet alle bevredigend beantwoord, dit boek maakt in elk geval duidelijk waar die vragen over gaan.

Gerard Burger, juni 2005

Naar boven

Nieuwe uitgaven

Nieuwe cd

Just us

Kamerkoor Vocoza bracht een cd uit met Amerikaanse koormuziek, ter gelegenheid van zijn 25-jarig bestaan. Dirigent Ira Spaulding stelde een selectie samen van hedendaagse koorwerken met werk van Morten Lauridsen, William Schuman en anderen. Op het programma staat ook "Three quatrains from the Rubaiyat" (1953) van Houston Bright. De drie kwatrijnen zijn als volgt vertaald:

Ach, maan van mijn verrukking,
die nooit slinkt
de maan van de hemel komt weer op.
Hoe vaak zal ze hierna opkomen en door deze
zelfde tuin tevergeefs naar me zoeken!

Ach, zorg met de druif voor mijn vervagende
leven, en was mijn lichaam
waaruit het leven verdwenen is
En begraaf me, omwonden door een laken van
wijnblad, aan de rand van een lieflijke tuin.

Als gij, met glimmende voet langskomt
onder de als sterren over het gras verspreide
gasten en op uw blijde tocht de plek bereikt
waar ik er een maakte,
draai dan een leeg glas om.

De cd is uitgebracht op het label McD 3131 en is te bestellen via de website van kamerkoor Vocoza: www.vocoza.nl . Prijs € 14,30 incl. verzendkosten.

Nieuwe cd

Naar boven

Ander nieuws

The Great Omar

The Guardian van 7 juli 2005 meldt dat "The Great Omar" onlangs in het bezit is gekomen van de British Library. Het boek bevond zich al jaren in de collectie van de bibliotheek, tot nu toe op basis van permanente uitleen. Na de dood van de maker, Stanley Bray (1995) en van zijn weduwe Irene Bray (2004), besloten de erfgenamen het boek, de ontwerpen en werktekeningen en het gereedschap dat Bray gebruikte aan de British Library te schenken. Zoals bekend maakte Bray op basis van de ontwerpen van Francis Sangorski een kopie van het boek dat in 1912 met de Titanic naar de zeebodem verdween. Deze tweede Omar werd vernietigd bij een Blitz-aanval op Londen tijdens WO-II. Het huidige exemplaar kwam in 1989 gereed. Volgens Bray besteedde hij er 4.000 uur aan. "The Great Omar" is vanaf 18 juli te zien in de John Ritblat Gallery , St. Pancras in Londen.

Legendary book goes to British Library
Maev Kennedy, The Guardian, July 7, 2005

De muzikant

Al eerder aangekondigd en inmiddels verschenen is de nieuwe strip van Marjane Satrapi 'De muzikant'.
Het is het verhaal van een muzikant die op zoek is naar een nieuwe tar. Aan Khayyams Rubaiyat worden twee kwatrijnen ontleend. De strip is uit het Frans vertaald door Toon Doomen.

Uitgegeven door Atlas, ISBN: 90-450-1362-2. Prijs € 14,50.
Lees meer:
Wachten op de dood
Tjalling Venema, 24 juni

Niet genieten is een beetje sterven
Michiel Kempeneers, De Standaard, 6 juli

Karim Emami overleden

Mehrnews.com meldt dat op 9 juli de Iraanse auteur en vertaler Karim Emami op 74-jarige leeftijd is overleden. Ook de New York Times maakte melding van zijn overlijden. Een van zijn bekendste werken was de vertaling van een groot aantal rubaiyat in "The Wine of Nishapur, a photographer's promenade in the Rubáiyát of Omar Khayyám", Souffles, 1988. Emami maakte vooral naam als vertaler van contemporaine Iraanse poëzie in het Engels. Ook vertaalde hij westerse klassieken in het Perzisch, zoals "The Great Gatsby" en "Look back in anger".
"The Wine of wisdom" is een rijk geïllustreerde uitgave met foto's van Shahrokh Golestan en kalligrafieën van Nassrollah Afje'i.

Karim Emami, 75, Who Translated Omar Khayyam and 'Gatsby,' Dies
Nazila Fathi, New York Times, July 13
Iranian author, translator dies at 74
Mehrnews.com, July 10

Naar boven